Nederland streeft ernaar om in 2050 een circulaire economie te hebben. Het is een klein land dat sterk afhankelijk is van import, en om deze ambities waar te maken moet het met anderen samenwerken. Joan Prummel, internationaal adviseur circulaire economie bij Rijkswaterstaat, ontmoet organisaties van over de hele wereld om te helpen bij het implementeren van circulaire inkooppraktijken.

Waarom richt de Nederlandse overheid zich zo sterk op circulariteit?

"De circulaire economie is geen doel op zich, maar een middel om een doel te bereiken. De circulaire economie is in onze ogen een systemische aanpak om bij te dragen aan verschillende vraagstukken. Denk niet alleen aan grondstoffen, maar ook aan koolstofemissies, werkgelegenheid, vervuiling, land- en watergebruik en sociale omstandigheden. Als systeem draagt de circulaire economie bij aan veel van de duurzame
ontwikkelingsdoelen (SDG's) die we met elkaar hebben afgesproken. Het is niet 'de oplossing', maar we zien het als de beste weg voorwaarts naar een duurzame, sociale, gezonde en welvarende samenleving.

"We zijn een heel klein land, afhankelijk van import en export. Dus als we een circulaire economie willen invoeren, moeten de landen om ons heen ook circulair zijn. We moeten circulaire producten importeren en circulaire producten exporteren naar circulaire markten. Ongeveer tien
jaar geleden legden we de link tussen circulariteit en inkoop. De 'productie' van een overheid bestaat voornamelijk uit wetgeving, subsidies en beleid, maar ons eigen gedrag is sterk verbonden met de producten die we kopen. Om invloed uit te oefenen op grondstoffenefficiëntie en grondstoffenbeheer moeten we ingrijpen in de markt en inkoop als hefboom gebruiken."

Wat is de belangrijkste sleutel tot succes bij circulair inkopen?

"Ik zou zeggen: samenwerking. Als het hoofddoel is om een circulaire economie op te zetten, is er geen manier om kringlopen in je eentje te sluiten. Je moet samenwerken met belanghebbenden gedurende de hele levenscyclus om dingen gedaan te krijgen. Het heeft bijvoorbeeld geen zin om je recyclingindustrie te stimuleren om veel materialen uit producten te halen als niemand deze materialen in nieuwe producten gebruikt. En het heeft geen zin om producten goed circulair te ontwerpen als niemand ze koopt en gebruikt.

"Interne samenwerking is ook cruciaal. Je hebt toewijding nodig voor ontwerp, voor recycling en zeker ook voor inkoop. Inkoop is op zich een faciliterend proces, geïnitieerd door interne opdrachtgevers. Dit zijn de mensen die in de positie zijn om duurzaamheid en circulariteit te stimuleren, en ruimte te geven aan inkoop als proces om de markt te betrekken en tot de beste oplossingen te komen. Contractbeheer is eveneens cruciaal. Een groot deel van de circulaire praktijken vindt namelijk plaats nadat een product is aangeschaft. Wordt het gerepareerd en gerecycled
aan het einde van de levensduur?

"Je moet samenwerken met belanghebbenden gedurende de hele levenscyclus om dingen gedaan te krijgen."

"Sluit je aan bij netwerken en leer van andere landen. Dat is in feite onze aanpak en de reden waarom we nu staan waar we staan. Vanaf het begin hebben we anderen erbij betrokken en aangemoedigd om te gaan experimenteren. In 2013 hebben we de Green Deal Circulair Inkopen opgericht, een leernetwerk met 50 deelnemers die zich tot slechts twee dingen committeerden: ten eerste om te experimenteren met
circulair inkopen; en ten tweede om alles wat je leert te delen. Samen creëren we een schat aan nieuwe inzichten en kennis."

Worden IT-producten meegenomen in jullie werk rondom circulariteit?

"Computers, displays en telefoons vormen een groot deel van wat we dagelijks gebruiken, dus die werden vanaf het begin meegenomen. In deze sector worden veel kritieke materialen gebruikt, dus wat je ook bereikt, dat levert extra voordelen op. Je zorgt dan immers niet alleen voor gesloten kringlopen van producten en materialen, maar ook voor gesloten kringlopen van kritieke materialen.

"Deze wereldwijde markt is echter vrij lastig te beïnvloeden. We zijn begonnen met te kijken naar de achterkant van ons gebruik. Als we bijvoorbeeld computers kopen, hebben we de neiging om deze drie tot vijf jaar te gebruiken voordat we ze vervangen. De oude zijn voor bepaalde doeleinden nog goed genoeg, bijvoorbeeld voor scholen of sportclubs. Dus we zijn gaan kijken hoe we onze eigen processen konden veranderen om dat mogelijk te maken, met een focus op levensduurverlenging en hergebruik."

Wat zou je adviseren aan een organisatie die wil beginnen met het circulair inkopen van IT-producten?

"Over het algemeen zou ik zeggen: verzamel zoveel mogelijk informatie die al online beschikbaar is. Begin waar je de eerste makkelijk te behalen voordelen ziet. Zelfs als het voordeel niet zo groot is, is wat je leert belangrijk. Dus begin ergens en probeer vandaaruit te verbeteren. Gebruik je gezonde verstand; er zijn veel stappen die je vrij eenvoudig kunt zetten. Waarom zou je bijvoorbeeld automatisch nieuwe apparatuur nodig hebben? Je kunt vragen om producten die meer hergebruikte onderdelen bevatten. Je kunt eisen dat je producten kunnen worden gedemonteerd en ingeleverd voor veilige recycling. Het is niet zo moeilijk om het verschil te gaan maken.

"Als je de ambities hebt om circulair te werk te gaan, moet je naar de leverandketen stappen, uitleggen wat je ambities zijn en controleren waartoe ze in staat zijn. Het is heel makkelijk om te hoge eisen te stellen, maar als je leveranciers daar niet klaar voor zijn, gebeurt er niets. En als je ambities te laag zijn, daag je ze niet uit om te innoveren. Je moet dus weten waar ze staan."

Is het leasen van IT-producten vanuit het oogpunt van circulariteit beter dan kopen?

"Leasen op zich heeft niets te maken met circulariteit; het is slechts een financiële constructie. Het kan leveranciers echter wel in staat stellen om met circulaire instrumenten te komen, omdat ze eigenaar blijven van het product. Als je de afhandeling aan het einde van de levensduur opneemt in je contract, is leasen veelbelovend, omdat je producten in een leasecontract altijd weer terugkeren naar de leverancier. Voeg je geen eisen toe over wat er aan het einde van de levensduur gebeurt, dan is leasen even goed of slecht als elk ander contract."

Welke voordelen biedt circulariteit volgens jou aan de inkopende organisatie?

"De circulaire economie levert als systeem een bijdrage aan een aantal van de 17 SDG's. Het gaat niet alleen om verantwoorde productie en consumptie, maar ook om koolstofemissies, vervuiling, land- en watergebruik, slimme steden, innovatie, en banen en onderwijs.

"Dit leidt heel vaak ook tot financiële voordelen. Het simpele idee dat producten aan het einde van je gebruik nog een restwaarde hebben, betekent dat je wat geld terugkrijgt, maar ook dat je banen creëert. En je kunt invloed uitoefenen op waar nieuwe banen ontstaan. Dat is zeker een groot direct voordeel voor de publieke sector: minder mensen in de uitkering verlaagt de overheidsuitgaven."

“Veel organisaties hebben beleid om hun ecologische voetafdruk te verkleinen. Budget en inspanningen die worden besteed aan de circulaire economie leveren ook voordelen op voor de CO2-uitstoot. Dit betekent dat u betere resultaten behaalt met betrekking tot uw CO2-doelstellingen met dezelfde investering (of u kunt minder uitgeven om uw doelen te bereiken). Mijn persoonlijke visie is dat u meer geld overhoudt om te besteden aan verbeteringen of op andere terreinen. Er zijn dus veel directe en indirecte voordelen verbonden aan de circulaire economie.

“En tot slot voegt circulair inkopen waarde toe aan de reputatie en geloofwaardigheid van zowel publieke als private organisaties. Als u zich wilt profileren als een duurzame organisatie, moet u antwoord kunnen geven op de vraag ‘wat doet u zelf?’. Dat antwoord ligt in de inkoop. Zelfs als u een fatsoenlijk circulair product te verkopen heeft, is dat niet genoeg. Het niet toepassen van de principes van de circulaire economie binnen uw organisatie vormt een enorme belemmering om uzelf als duurzaam te positioneren. Het zal worden gezien als schijnvertoon.”