Jak prawa pracowników mogą wspierać transformację w kierunku gospodarki obiegu zamkniętego

Z ludzkiego punktu widzenia jest to niefortunne, ale zmniejsza to również nasze szanse na pomyślne wdrożenie gospodarki o obiegu zamkniętym. W rzeczywistości prawa człowieka i prawa pracowników mogą posłużyć jako narzędzie do przyspieszenia tempa zmian. Powstrzymując wyzysk ludzi w łańcuchu dostaw produktów IT, możemy szybciej przejść do produkcji i konsumpcji produktów IT, które będą naprawdę zrównoważone.

Obecnie produkty informatyczne są wytwarzane i wykorzystywane głównie w sposób liniowy. Pobieramy surowce naturalne w stanie pierwotnym i wytwarzamy z nich produkty, które następnie wyrzucamy po zakończeniu użytkowania — często po stosunkowo krótkim czasie. Produkty te są następnie zastępowane innymi, wytworzonymi dokładnie w ten sam sposób. Powszechnie uznaje się, że krótki cykl życia, jaki obecnie nadajemy produktom IT, prowadzi do szeregu problemów związanych ze zrównoważonym rozwojem, którymi należy się pilnie zająć, takich jak duże emisje gazów cieplarnianych, nadmierne zużycie ograniczonych zasobów naturalnych oraz ogromne ilości toksycznych odpadów elektronicznych. Ponadto produkty o krótkim cyklu życia powodują duże wahania popytu, co wymaga zwiększenia produkcji, często w krótkim terminie. Te częste skoki produkcji są pokrywane przez pracowników zgadzających się na nadmierną liczbę godzin nadliczbowych, głównie dlatego, że poziom płac minimalnych, które otrzymują, nie zapewnia im wystarczających dochodów na pokrycie kosztów utrzymania.

Jednym z powodów przedwczesnego wyrzucania produktów IT jest to, że ich zakup jest stosunkowo tani — płacimy znacznie mniej niż wynosiłby pełny koszt, gdyby uwzględnić wartość zasobów naturalnych i dobrobyt ludzi. W produkcję komputerów i telefonów zaangażowane są tysiące osób, od górników wydobywających minerały wykorzystywane w komponentach elektronicznych, aż po pracowników fabryk zajmujących się końcowym montażem. W porównaniu z łańcuchami dostaw innych produktów, takich jak tekstylia, wielopoziomowy łańcuch dostaw branży IT przyćmiewa wszystkie pozostałe i sprawiałby, że produkcja oraz zakup tych produktów powinny być naprawdę bardzo kosztowne.

Tak jednak nie jest, a jedną z głównych przyczyn jest fakt, że łańcuch dostaw produktów IT charakteryzuje się wysokim udziałem taniej siły roboczej. Znaczna część produkcji produktów IT odbywa się w krajach o niskich kosztach i niskich płacach, gdzie pracownicy są często mniej chronieni, a zatrudnienie mniej uregulowane niż w krajach bardziej rozwiniętych. Władze lokalne znane są z lekceważenia praw człowieka i obowiązujących przepisów prawa pracy w celu stymulowania inwestycji biznesowych. Płace są utrzymywane na niskim poziomie, warunki pracy bywają złe, a naruszanie praw pracowniczych i świadczeń socjalnych jest tolerowane. Ponadto łańcuch dostaw jest złożony i rozległy geograficznie, co utrudnia jego kontrolę. Komputer lub telefon zawiera surowce i komponenty pochodzące od setek dostawców, którzy często są rozsiani po całym świecie, a przy tak dużej liczbie zaangażowanych podmiotów trudno jest zarządzać ryzykiem związanym z prawami człowieka.

Aby odpowiedzialnie kupować produkty IT i zarządzać nimi, należy wziąć pod uwagę szereg czynników: środowiskowych, społecznych i związanych z gospodarką o obiegu zamkniętym. Wszystkie te kwestie są ze sobą powiązane – w rzeczywistości sprawiedliwe traktowanie pracowników branży IT może pomóc w przyspieszeniu przejścia na gospodarkę o obiegu zamkniętym. Podczas spotkań z producentami produktów IT często słyszałem od kierownictwa fabryk, że inwestowanie w poprawę warunków społecznych skutkuje wzrostem kosztów produkcji i spadkiem przychodów. Nie jest to zaskakujące – zapewnienie pracownikom płacy wystarczającej na utrzymanie oraz świadczeń socjalnych oczywiście podnosi koszty produkcji. Jest to jednak jedyne rozsądne rozwiązanie, a poza tym, że poszanowanie praw pracowników sprzyja bezpieczniejszemu i zdrowszemu środowisku pracy, przyczyni się ono również do tego, że gospodarka o obiegu zamkniętym oparta na zasadzie „wytwarzaj-wykorzystaj-ponownie wykorzystaj” stanie się jeszcze bardziej realna.

Wyższe koszty produkcji przełożą się na wyższe ceny zakupu, a to jest najskuteczniejszy sposób na stymulowanie innowacji i rozwoju produktów o dłuższej żywotności, które użytkownicy będą chcieli zatrzymać, serwisować i naprawiać, zamiast je wyrzucać i wymieniać na nowe. Droższe urządzenia IT będą również zachętą dla marek z branży IT do szerszego stosowania modeli biznesowych opartych na obiegu zamkniętym, na przykład rozwiązań typu „produkt jako usługa”, w których marka IT zachowuje prawo własności do produktu, a użytkownik płaci za funkcje i wartość, jakie produkt ten może mu zapewnić w określonym czasie. W ten sposób generowanie przychodów nie jest związane wyłącznie ze sprzedażą jak największej liczby produktów. Zamiast tego sensowne z biznesowego punktu widzenia jest wytwarzanie trwałych urządzeń IT, zaprojektowanych z myślą o długiej żywotności, które można naprawiać i modernizować, tak aby każdy produkt mógł być wynajmowany tak długo, jak to technicznie możliwe. Jest to oczywiście scenariusz marzeń dla każdego, kto pragnie zrealizować gospodarkę o obiegu zamkniętym.

Nie uda się osiągnąć wystarczających postępów, jeśli nie będą stawiane wymagania wobec osób sprawujących władzę i mających wpływ. Władze lokalne w krajach produkujących robią zdecydowanie za mało, by egzekwować przepisy dotyczące praw człowieka i prawa pracy, co oznacza, że to na producentach i właścicielach marek spoczywa obowiązek przejęcia odpowiedzialności za swoje łańcuchy dostaw oraz zapewnienia, by pracownicy byli traktowani sprawiedliwie i korzystali z przysługujących im praw.

Pracując od 25 lat nad kwestiami zrównoważonego rozwoju w branży IT, wiem, że zachęty finansowe mają kluczowe znaczenie dla skłonienia właścicieli marek i kierownictwa fabryk do przedkładania dobra pracowników i naszej planety nad krótkoterminowe zyski ekonomiczne. Podczas rozmów z przedstawicielami marek z branży IT czasami pytałem, co ich zdaniem jest potrzebne, aby przyspieszyć przejście na bardziej zrównoważone praktyki. Odpowiedź brzmi niemal zawsze: „popyt ze strony nabywców”.

Określając jasne i precyzyjne wymagania, organizacje zakupowe mogą kierować branżę na ścieżkę zrównoważonego rozwoju. Kryteria muszą być trafne, aktualne i wykraczać poza wymogi prawne. Aby stymulować zmiany i ograniczyć ryzyko „greenwashingu”, zgodność ze wszystkimi kryteriami powinna być weryfikowana przez niezależnych ekspertów. W przypadku stwierdzenia niezgodności należy opracować plan działań naprawczych i wdrożyć go w wyznaczonym terminie. Ważne jest również regularne monitorowanie, aby zapobiec powrotowi niewłaściwych praktyk.

Produkcja zrównoważonego produktu to nie tylko kwestia tego, który produkt zawiera najwięcej materiałów pochodzących z recyklingu lub jest najłatwiejszy do naprawy. To właśnie cały cykl życia produktu pozwala nam stwierdzić, czy jest on rzeczywiście zrównoważony. Sposób, w jaki jest wytwarzany, użytkowany i utylizowany po zakończeniu okresu użytkowania. Umożliwiając uwzględnienie aspektów społecznych w tym łańcuchu w celu stymulowania rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym, możemy tworzyć rozwiązania, które w perspektywie długoterminowej przynoszą korzyści zarówno ludziom, jak i środowisku. Jeśli jesteśmy gotowi ponieść rzeczywiste koszty środowiskowe i społeczne związane z korzystaniem z technologii informatycznych, przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym może odbywać się w sposób korzystny dla wszystkich.