Circulaire oplossingen helpen ons bij het aanpakken van veel van de huidige duurzaamheidsvraagstukken, zoals klimaatverandering, de uitputting van schaarse natuurlijke hulpbronnen en de vernietiging van natuurlijke leefgebieden. Een tekortkoming in de huidige circulaire agenda is echter dat er onvoldoende aandacht is voor maatschappelijke vraagstukken.
Dit is vanuit menselijk oogpunt betreurenswaardig, maar het verkleint ook onze kansen op succes bij de transitie naar een circulaire economie. Mensenrechten en arbeidsrechten kunnen juist worden ingezet als hefboom om het tempo van de verandering te versnellen. Door een einde te maken aan de uitbuiting van mensen in de toeleveringsketen van IT-producten, kunnen we sneller evolueren naar een productie en consumptie van IT-producten die werkelijk duurzaam is.
Tegenwoordig worden IT-producten voornamelijk op een lineaire manier geproduceerd en gebruikt. We halen ongebruikte natuurlijke hulpbronnen uit de grond en maken daar producten van, die we vervolgens weggooien zodra we ze niet meer nodig hebben — vaak al na een relatief korte tijd. De producten worden dan vervangen door andere, die op precies dezelfde manier zijn gemaakt. Het is algemeen aanvaard dat de korte levensduur die we IT-producten momenteel toekennen, leidt tot een aantal duurzaamheidsproblemen die dringend moeten worden aangepakt, zoals grote uitstoot van broeikasgassen, overconsumptie van schaarse natuurlijke hulpbronnen en enorme hoeveelheden giftig e-afval. Daarnaast zorgen producten met een korte levensduur voor grote schommelingen in de vraag, waardoor de productie vaak op korte termijn moet worden opgevoerd. Deze frequente pieken in de productie worden opgevangen door werknemers die instemmen met buitensporige overuren, grotendeels omdat het minimumloon dat zij ontvangen onvoldoende inkomen oplevert om in hun levensonderhoud te voorzien.
Lage prijzen gaan gepaard met hoge kosten
Een van de redenen waarom IT-producten voortijdig worden weggegooid, is dat ze relatief goedkoop zijn in aanschaf — we betalen lang niet de volledige kosten als de waarde van natuurlijke hulpbronnen en het welzijn van mensen wordt meegerekend. Duizenden mensen zijn betrokken bij de productie van computers en telefoons, van de mijnwerkers die de mineralen delven die in elektronische componenten worden gebruikt tot aan de arbeiders in de eindassemblagefabriek. Vergeleken met andere productketens, zoals die van textiel, doet de meerlagige toeleveringsketen van de IT-industrie alle andere in het niet verdwijnen en zou dit de productie en aankoop van deze producten eigenlijk erg duur moeten maken.
Dit is echter niet het geval, en een belangrijke reden hiervoor is dat de toeleveringsketen van IT-producten gekenmerkt wordt door een hoge concentratie van goedkope arbeidskrachten. Een groot deel van de productie van IT-producten vindt plaats in landen met lage kosten en lage lonen, waar werknemers vaak minder beschermd zijn en de arbeidsmarkt minder gereguleerd is dan in meer ontwikkelde landen. Het is bekend dat lokale overheden mensenrechten en geldende arbeidswetgeving negeren om bedrijfsinvesteringen te stimuleren. De lonen worden laag gehouden, de arbeidsomstandigheden zijn soms slecht en schendingen van arbeidsrechten en sociale voorzieningen worden gedoogd. Bovendien is de toeleveringsketen complex en geografisch wijdverspreid, waardoor deze moeilijk te controleren is. Een computer of telefoon bevat grondstoffen en onderdelen van honderden leveranciers, die vaak over de hele wereld verspreid zijn, en met zoveel betrokken partijen zijn mensenrechtenrisico’s moeilijk te beheersen.
Arbeidsrechten dragen bij aan een snellere overgang naar een circulaire economie
Om IT-producten op een verantwoorde manier aan te schaffen en te beheren, moet je rekening houden met een aantal factoren: milieu, maatschappij en kringloopeconomie. Al deze kwesties hangen namelijk met elkaar samen; een eerlijke behandeling van werknemers in de IT-sector kan de overgang naar de kringloopeconomie zelfs versnellen. Tijdens bijeenkomsten met fabrikanten van IT-producten heb ik vaak van fabrieksmanagers gehoord dat investeren in maatschappelijke verbeteringen leidt tot hogere productiekosten en lagere inkomsten. Dat is niet verwonderlijk: het toekennen van een leefbaar loon en sociale voorzieningen aan werknemers zal de productiekosten uiteraard verhogen. Het is echter de enige redelijke weg die we kunnen inslaan, en afgezien van het feit dat het respecteren van de rechten van werknemers een veiligere en gezondere werkomgeving bevordert, zal het ook de circulaire ‘take-make-use-reuse’-economie des te meer mogelijk maken.
Hogere productiekosten zullen leiden tot hogere aankoopprijzen, en dat is de meest effectieve manier om innovatie en ontwikkeling te stimuleren van duurzamere producten die gebruikers willen behouden, onderhouden en repareren in plaats van weg te gooien en te vervangen. Duurdere IT-apparaten zullen ook een stimulans zijn voor IT-merken om meer ruimte te bieden aan circulaire bedrijfsmodellen, bijvoorbeeld ‘product-as-a-service’-oplossingen waarbij het IT-merk eigenaar blijft van het product en de gebruiker betaalt voor de functie en waarde die het gedurende een bepaalde periode kan bieden. Op deze manier is het genereren van inkomsten niet uitsluitend gekoppeld aan het verkopen van zoveel mogelijk producten. In plaats daarvan is het zakelijk gezien zinvol om duurzame IT-apparaten te produceren die zijn ontworpen voor een lange levensduur, die kunnen worden gerepareerd en geüpgraded, zodat elk product zo lang als technisch mogelijk is kan worden geleased. Dit is natuurlijk een droomscenario voor iedereen die een circulaire economie wil realiseren.
De vraag van inkopers zet het proces in gang
Er zal onvoldoende vooruitgang worden geboekt als er geen eisen worden gesteld aan degenen met macht en invloed. Lokale overheden in de productielanden doen veel te weinig om hun mensenrechten- en arbeidswetgeving te handhaven, wat betekent dat het aan fabrikanten en merkeigenaren is om verantwoordelijkheid te nemen voor hun toeleveringsketens en ervoor te zorgen dat werknemers eerlijk worden behandeld en de rechten krijgen waarop ze aanspraak kunnen maken.
Na 25 jaar ervaring met duurzaamheidskwesties in de IT-sector weet ik dat financiële prikkels van cruciaal belang zijn om merkeigenaren en fabrieksmanagement ertoe te bewegen het welzijn van werknemers en onze planeet voorrang te geven boven economische voordelen op korte termijn. In gesprekken met IT-merken heb ik soms gevraagd wat volgens hen nodig is om de overgang naar duurzamere werkwijzen te versnellen. Het antwoord is bijna altijd: “de vraag van de consument”.
Door duidelijke, strikte eisen te stellen, kunnen inkooporganisaties de sector in een duurzame richting sturen. De criteria moeten relevant en actueel zijn en verder gaan dan de wetgeving. Om verandering te stimuleren en het risico op greenwashing te verminderen, moet de naleving van alle criteria worden gecontroleerd door onafhankelijke deskundigen. Wanneer een geval van niet-naleving wordt geconstateerd, moet er een plan met corrigerende maatregelen worden opgesteld en binnen een vastgestelde termijn worden uitgevoerd. Regelmatige controle is ook belangrijk om ervoor te zorgen dat slechte praktijken niet terugkeren.
Bij het vervaardigen van een duurzaam product gaat het niet alleen om de vraag welk product het meeste gerecyclede materiaal bevat of het gemakkelijkst te repareren is. Het is de volledige levenscyclus van het product die bepaalt of het werkelijk duurzaam is. Hoe het wordt gemaakt, gebruikt en behandeld aan het einde van zijn levensduur. Door sociale overwegingen binnen deze keten de drijvende kracht te laten zijn achter circulaire ontwikkeling, kunnen we oplossingen creëren die op de lange termijn zowel mensen als het milieu ten goede komen. Als we bereid zijn de werkelijke milieu- en sociale kosten van ons IT-gebruik te betalen, kan de transitie naar een circulaire economie op een manier plaatsvinden die iedereen ten goede komt.
Stephen Fuller leidt de ontwikkeling van criteria voor de toeleveringsketen en het chemisch beheer voor TCO Certified. Hij is de bedenker van de baanbrekende openbare accepted substance list voor veiligere chemicaliën die de industrie dwingt om zeer giftige stoffen te vervangen door onafhankelijk beoordeelde veiligere alternatieven. Stephen ontwikkelde ook de eerste sociale criteria in een certificering voor IT-producten, waarmee de scope van TCO Certified werd getransformeerd van strikt ecologisch naar ook het dekken van sociale duurzaamheid in de toeleveringsketen.
